ره‌شبینی له‌هونه‌ری گۆیا

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

فرانشیسكۆ گۆیا (1746- 1827)ی نیگاركێش و پەیكەرتاش و دیزاینەری چاپ و لیسۆگراف، بەمەزنترین نیگاركێشی ئیسپانی لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی دواتر، یاخود بەدوا مۆستای قوتابخانەی كۆن و یەكەم نیگاركێشی نوێی ئەو وڵاتە دادەنرێت. لەهونەرمەندە بەبڕشتەكانە. ژمارەیەكی زۆر و جۆراوجۆری بەرهەمی هونەری لەتابلۆ و پۆرترێت و كاری چاپ پێشكەشكردووه‌. كە لەناویاندا رووداوی هاوچەرخی مێژوویی و دیدە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی بەرجەستەكردووە و وێنەی زۆر لایەنی شاراوە و لێلی كۆمەڵگەی ئیسپانیای ئەوساشی خستۆتەڕوو. لەگەڵ ئەوەی لەهەندێك تابلۆ واقیعی و لەهەندێكش دەربڕینخوازی و تەنانەت سوریالیش دەركەوتووە، بەڵام زیاتر بەڕێبەرێكی رۆمانسی دادەنرێت. تەنانەت لەئیسپانیا یەكەم نیگاركێش بوو بانگەوازی بۆ هزری رۆمانسی لەنیگار كردبێ. ‌به‌شێكی هونه‌ره‌كه‌ی بۆ كاری ره‌شبینانه‌ ته‌رخانكردووه‌. ساڵی 1777 دووچاری نەخۆشیەكی قورس بوو كە بەهۆیەوە كاریگەری رەشبینانەی لەناخیدا جێهێشت. ساڵی 1797 تا 1799 وەك كاردانەوە بۆ ئەو بارە ناخۆشەی بەسەر كۆمەڵگەی ئیسپانی داهاتبوو. هەروەها بۆ سەركۆنەكردنی خانەدانان و دەسەڵاتی كڵێسە، زنجیرەیەك نیگاری رەشبینانەی بەناوی (كاپریكۆ) هەڵكۆڵی كە لەناویاندا گاڵتەی بەهەڵسوكەوتی خانەدان و پیاوانی ئایینی و رەفتارە لەخشتەبردنەكانیانی كردبوو. یەكێك لەوانە (نووستنی عەقڵ ئه‌هریمه‌نه‌كان بەئاگاده‌هێنێ) ی ناوە كە وەك كارێكی گرنگ لەمێژووی هونەری جیهان دا شوێنی دیارە. تێیدا پیاوێك سەر و دەستی خستۆتە سەر مێزێك و نووستووە. لەدواوەشی كۆمەڵێك شەمشەمەكوێرە و كوندەپەپۆی گەورە دیارن كە باڵافڕكێیانە. هەروەها دوو گیانداری دڕندەش دیارن. یەكێكیان لەسەر زەوی پاڵكەوتووە و روانینە شەڕانگێزەكەی بەئاراستەی پیاوەكەیە. ئەوەی دیكەش لەسەر پشتی پیاوەكە خەریكە بازبدا و لەتاریكی دا چاوەكانی دەبریسكێتەوە. لەبەشی پێشەوەی مێزەكەش نووسراوە (كاتێك عەقڵ دەنوێ دڕندەكان بەئاگادێن). ئەو بەرهەمە گوزارشتكردنێكی ساكارانەی هزری گۆیایە، كەڕێزی لەهۆش دەگرت و بڕواشی بەئازادی هەبوو و دژایەتی كوێرەوەری و نەزانیشی دەكرد. دوای ئه‌وه‌ی ئەو زنجیرەیەی خستە به‌ردیده‌، هەر زوو لەترسی دەزگا ستەمكاریەكەی دادگاكانی پشكنین و بەفەرمانی پادشا كۆیكردنەوە.

ساڵی 1798 كۆمەڵێك تابلۆی دیكه‌ی كێشا لەناویاندا سەركۆنەی بیروبۆچونە دواكەوتووەكان و فریودەرانەی مرۆڤی كردووە، بۆیە بەتابلۆ رەشەكان ناسراون. لەوانە تابلۆكانی (ئەفسونلێكراوی بەهێز، یاخود چرای ئەهریمەن) و (چێشتخانەی جادووگه‌ره‌‌كان) و (فڕینی جادووگه‌ره‌‌كان) و (ژنە ئەفسونگەر). لەوەی دوایی دا كە دیمەنێكی دزیو و غەمبارانەیە. ئاماژە بەو بۆچۆنە كۆنە دەكات گوایە رۆژی شەممە، ژنە ئەفسونگەرەكان تەرخانیان دەكرد بۆ كۆبوونەوە لەگەڵ ئەهریمەن. دیمەنەكە زۆر وشكە. لێرەدا ئەهریمەن لەشێوەی بزنێكی ژیری دنیادیدە دەركەوتوو و قۆچی گەورەی هەیە و تاجە گوڵێكی لەگەڵای بەڕووی لەسەر كردووە و وەك قەشەش هەڵسوكەوت دەكات و بەكۆمەڵێك ژنی ئەفسونگەریش دەورە دراوە. یەك لەژنەكان منداڵێكی ساوای لەدەستە.

ساڵی 1807 تابلۆكانی (مرۆڤخۆرەكان بیر پاشماوه‌ی مرۆڤ دەكەنەوە) و (مرۆڤخۆرەكان بۆ نێچیرەكانیان لەئامادەباشیدان) ی بەكۆتا گەیاند. ئه‌وانه‌ش له‌تابلۆ ره‌شبینیه‌كانیه‌تی. ساڵی 1823 كۆمەڵێك تابلۆی لەدیواری ماڵەكەی بەكۆتا هێنا كە لەساڵی 1819 سەرقاڵیان بوو. پێدەچێت هەستكردن بەو هیستریایەی كە لەئەنجامی نابیستن لەتەمەنی 46 ساڵی دا تووشی ببوو. هەروەها تێكچوونی باری سیاسی وڵات و ئەو ململانێیانەی ئەوسای ئیسپانیا لەنێوان لیبرالیەكان و كەسانی سەر بەكڵێسە و دەوڵەتی پادشایەتی روویدا، هۆكاری ئەو بەرهەمانە بن كە لەسەر حەزی خۆی كێشابوونی. شارەزایان ناویان ناوە تابلۆ رەشەكان، چونكە هەم ناوەرۆكی تاریكیان هەیە، هەمیش زیاتر بەڕەنگی تاریك كێشراون. تارماین، مرۆڤییان وەها تێدا كیشراوە لەحاڵی هیستریادان. لەوانە تابلۆكانی (ساتور منداڵەكەی خۆی هەڵدەڵوشێ) و (دوو پیاوی پیر شۆربا دەخۆن) و (سەگێكی نیوە نغرۆ) و (دوو پیاوی پیر) و (پیاوان دەخوێننەوە) و (جۆدیس و هۆلۆفیرنێس  ) و (دوو ژن و پیاوێك)، یان دوو ژن بەپیاوێك پێدەكەنن. لەتابلۆی ساتور منداڵەكەی خۆی هەڵدەڵوشێ، كە بەیەك تابلۆ رەشە دزێوەكانی مێژوو دانراوە، گەڕاوەتەوە ئەفسانەیەكی كۆن، گوایە خوداوەندی رۆمانی ساتور لەترسی ئەو پێشبینییەی كە گوایە یەك لەمنداڵەكانی لەناوی دەبات، یەك لەدوای یەك منداڵەكانی خۆی دەكوشت و دەیخواردن. لەو بەرهەمە ترسناكەشدا چاوەكانی ساتور دەرچوون وەك ئەوەی لەو حاڵەتەدا دووچاری شێتی بووبێ، یەك لەمنداڵە ساواكانی دەخوات و خوێنی منداڵەكەش بەدەم و لچی شۆڕبۆتەوە و پەنجە رەقەكانیشی لەجەستەی منداڵەكە ڕۆچوون. منداڵەكەش بێجولەیە. لەتابلۆی دوو پیر شۆربا دەخۆن كە لەدیواری ژووری نانخواردن كێشابووی. دوو پیاوی روخسار دزێو لەتاریكی دەبینرێن شۆربا دەخۆن و زەردەخەنەیەكی هێمنانەیان لەسەر لێوە و ئاماژە بە شتی نادیار دەكەن. یەكێكیان پیرە كە پێدەچێت گوزارشت لەگۆیا بكات. ئەوەكەی دیكەش بونەوەرێكی نامۆیە و لەكەللەسەرێكی بێ چاو دەچێت كە ئاماژەیە بۆ مردنی چاوەڕوانكراو.

لەتابلۆی سەگێكی نیوە نغرۆش، سەگێكی وێڵ لەناو ژینگەیەكی غەمبارانە، هاوشێوەی گۆیا دەبینرێت. لەو كارەدا رەنگەكانی زەرد و قاوەیی بەكارهێناوە. زەردەكە بەرجەستەكەری لمە كە بای بەهێز لەشێوەی گێژەڵۆكەیەكی مەزن دەیهێنێ و دەیبات. رەنگە قاوەییەكەش وێنەی گردێكی لمینی پێ كێشاوە. لەو كەشەدا سەگەكە كە لەناو بیابان ونبووه‌، بێهودانە چاوەڕوانی هەڵكردنی گەردەلوولێكی ترسناكە و توانستی رزگاربوونیشی نییە. ئەو بەرهەمە كە بەیەك لەبەرهەمە ئاڵۆزەكانی مێژووی هونەری لەجیهان دادەنرێ، هەموو وردەكارییەكانی ناوی ئاماژەن بۆ ژیانی ئەوسای گۆیا و تەنیاییە كوشندەكەی. لەتابلۆی دوو پیاوی پیریش لەناو تاریكیدا، پیرە پیاوێكی نابیستی شەكەت دەبینرێ گۆپاڵێكی بەدەستە. بونەوەرێكی دزێوی هاوشێوەی ئەهریمەنیش لەدواوەیتی و لەبن گوێچكەی هاواردەكات. وەها پێدەچێت گۆیا لەو بەرهەمەدا خودی خۆی بەرجەستە كردبێ. بەدڵنیایشەوە هەموو ئەو تابلۆیانە دەرخەری ئەو ژیانە پڕ ئازارەی ئەوسای گۆیان.

گۆیا له‌چه‌ند ستونێك:

* ساڵی 1786 گۆیا كرا بەنیگاركێشی كۆشكی پادشایه‌تی ئیسپانیا.

* ساڵی 1795 بەبەڕێوەبەری بەشی هونەری لەئەكادیمیای پادشایەتی دامەزرا.

* ساڵی 1799 بەچاودێری خودی كارلۆسی چوارەم، بەنیگاركێشی یەكەمی پادشا دیاری كرا.

* لەگەڵ ئەوەی لەدەسەڵاتی كۆشكیش نزیكبوو، بەڵام هەردەم لەگەڵ كۆشك و رژێمی پادشایەتی وڵات ناكۆكبوو.

* ژیانی پڕ لەهەڵبەز و دابەزی گۆیا بۆتە خاوی گرنگ، زۆر لەسینەماكاران بەكاریان هێناوە لەوانە كۆنراد وولف فیلمی (گۆیا) و میلوش فورمانیش فیلمی (تارماییەكانی گۆیا) و كارلۆس ساورا فیلمی (گۆیا لەبۆردرۆ) ی دەرهێنا.

* گۆیا كۆمه‌ڵێك تابلۆ و پۆرترێتی ناوداری كێشاوه‌‌، له‌وانه‌ تابلۆكانی (خێزانی كارلۆسی چوارەم) و (پرۆسەكانی گوللەباران كردن لە 3 ی مایۆ لەچیای پرینسیپی پیۆ) و (هانیبالی سەركەوتوو بۆیەكەمجار لەبه‌رزایه‌كانی ئەلپەوە بیر له‌ئیتاڵیا ده‌كاته‌وه‌) و (رفاندنی ئەوروپا) و (پاكیزە و منداڵ) و (مەسیحی لەخاچدراو) و هه‌ردوو تابلۆكه‌ی (ماجا). هه‌روه‌ها پۆرترێته‌كانی (فێرناندۆی حەوتەم) و (ویلینگتۆن) و (خانمێك به‌مانتیای رەشه‌وه‌) و(ماریا تێرێزا له‌ڤالابریگا) و (ماركیزە دی لازان)، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌و پۆرترێتانه‌ی بۆ (كارلۆسی سێیه‌م) و (كارلۆسی چواره‌م) ی كێشاوه‌.