وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ..

رەزا شـوان

ئەمازیـغـەکان کـێن؟

ئەمـازیغـەکان کـۆنـتریـن و رەسـەنـتریـن گـەلی باکـووری ئەفـریـقـان، مـێژوویـان بـۆ (٥٦٠٠) ساڵ بـەر لە ئێـستا دەگەڕێـتەوە. بـەر لە عـەرەب لەو شـوێنـەی نیـشـتمانی هـەزاران ساڵەی باوباپیرانیان دەژیـان. (ئەمـازیـغ) ناوی یەکـێک بوو لە باوباپیـرانی سەرەتـاییان. وشـەی ئەمـازیـغ، بە واتـای “مـرۆڤی ئـازا” یان ” گـەلی ئـازاد” دێـت. تێڕوانینێکی هـەڵەیە گەر بوتـرێـت، عەرەبەکان خەڵکی رەسەنی باکووری ئەفـریقان. ناوبـردنی ئەمـازیغـەکان بە ” بـەربـەری” واتە “دڕنـدە” یان “ناشارستانی” هەرگـیز لەلای ئەمـازیغـەکان قـبووڵکـراو نییە. چونکە ئەوان دڕنـدە نـین. گەلـێکن لە پێـناوی دانـنان بە ناسـنامـەی نەتـەوەیی و زمـان و کولتوورییـان، درێـژە بـە خـەبـات دەدەن.

نیشـتـمانی رەسەنی ئەمازیـغـەکان ناوچـەیـەکە، بە نـاوی ” تەمـازاغــا” کە: مەغـریـب، تونس، لیبیا، جەزائیر، بیابانی گەورەی رۆژئاوا، مۆریتانیا، دوورگەی کەناری، بەشێک لە میـسر، مـالی، نـیجەر، بـورکـینا فـاسۆ لەخـۆدەگرێـت. ئەمـازیـغـەکان ساڵەهـای ساڵە دووچاری سیاسەتی بە ئیسلامکـردن و بە عـەرەبکردن و سەرکوتکردن بوونەتەوە. لە کاتـێکـدا کە لە زۆر بـواردا. زۆر خـزمەتی عـەرەبیان کردووە. بۆ نمـوونە: (تاریـق بـن زیاد، عەباس کوڕی فرانس، ئیبن بەتووتە، زێنەدین زێـدان، کەریـم بـن زیـمە، بە دیان نـاوداری تـر) ئـەم کەسـایەتـیـیە ناسـراوانـە، بە رەسـەن ئەمـازیـغـیـن و عـەرەب نیـن.
ژمـارەی هەمـوو گـەلانی ئەمـازیـغ، لە سـەرانـسەری جیهـانـدا (١٠٥) ملـیـۆن کەسـە.
بەشێکی زۆریـان، روویـان لە وڵاتـانی ئەوروپـا و ئەمـریکا و ئوسترالیا و شوێنانی تر جیهـان کـرد. ئاینیـان (ئـیـسلام، مەسـیحی، جـوولـەکە، بەهـائی،… بـاوەڕی تـرن).

گەلی کوردمان و گەلی ئەمـازیغ، لە زۆر رووەوە لەیەک دەچـەن. هـەردوو گەل مـاف زەوتکـرا و نیشـتمان داگیرکراون. هەر ئەمەش پەیوەندی و دۆستایەتی خستۆتە نێوان کورد و ئەمـازیـغ. بـۆ نمـوونە: هـۆزانـڤـان و رۆمـاننوسی ناسراوی ئەمازیـغ، خاتـوو (مەلـیکە مەزان) داکۆکیکەرێکی سەرسەختی دۆزی کوردە. تەنانەت لە ناو ماڵەکەیـدا لە مەغـریـب ئـاڵای کوردسـتانی دانـاوە. سـەردانی باشـووری کوردســتانی کـرد. تا لە نزیکەوە بە گەلی کوردمان ئاشنابێـت و خۆشـەویستیی خـۆی بـۆ کورد و کوردستان و بۆ پێـشمەرگە دەربـڕێت. باجـێکی زۆری ئەم هـەڵـوێستە مەردانەی دا. کۆمەڵەیەکیش هـەیە، بە نـاوی “کـۆمـەڵەی دۆسـتایەتی کـورد و ئەمـازیغ”.

زمانی ئەمازیـغ بە (ئەمـازیغی) یان (تەمازیـغی) ناسـراوە، لە چەندین دیالێکت و شێوە زار پێکهاتووە. بەڵام زمانێکی ستانداردی یەکگرتـووی خوێندنەوە و نووسینیان هەیە. زیاتر لە (٥٠) ملیۆن قـسەی پێدەکەن. بە درێژایی مـێژووش خاوەنی ئەلفـوبێی خۆیان بوون، کە پێی دەوترێت (ئەلـفوبـێی ئەمازیغی) بە رێنووسی (تیـڤـیناغی) دەنووسرێـت. مێژووی بۆ دوو هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. زمانەکەیان لە پێشکەوتن دایە.

ئەمازیغەکان خاوەنی ئـاڵای تایبەتی خۆیانن. کە لە ساڵی (١٩٩٦) دا، لە کۆنگـرەیەکی گشتیدا لە دوورگەی کەنـاری، بـڕیاریان لەسەر شـێوە و رەنگەکانی دا، ئەم رەنگانەن: (شـین: هـێمایە بـۆ دەریـای سـپـیی ناوەڕاسـت و بۆ زەریـای ئـەتـڵەسی و بۆ ئاسـمان).
(سەوز: هـێـمایە بـۆ شـاخە سـەوزەکـان و بـۆ دارســتانەکـان و بـۆ دەشـتاییـەکـانیـان).
(زەرد: هـێـمـایە بـۆ لـمی بیـابـانی گـەورە. کە بەشـێکە لە نـیـشـتـمانی ئەمـازیغـەکان).
(لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا، پیتی ـ ز ـ بە رەنگی سوور هـەیە. یەکـێکە لە پیتەکانی زمانی ئەمازیغی، بە رێنووسی تیـڤیناغ. (ز) هـێمایە بۆ مرۆڤی ئازاد، بە واتا گەلی ئەمـازیـغ. رەنـگی سـووریـش هـێـمای ژیـان و بەرگـری و گـیانبەخـشـینە). هـەر چـوار رەنـگە، گـوزارشـت لە لە وڵاتـی تامـازاغـا، وڵاتی ئەمـازیـغ، واتە باکـووری ئەفـریقـا دەکـەن.

پـێمخـۆشـبوو بەر لەوەی بێـمە سەر کرۆکی باسەکەم. بـەو کـورتە پـێـشەکـییە، گەلی ئەمـازیـغ بە خوێنـەرانی کوردمـان بناسـێـنـم.

وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ:

وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ دەوڵەمەنـدە، لەسەر بنەمـای زارەکی دامـەزراوە. بەڵام لەم ساڵانەی دواییـدا، بـۆ ئەوەی ئـەم وێـژە زارەکـییە لە لەناوچـوون بپارێـزن، لە کـۆتایی نەوەتەکانی سـەدەی رابـردوودا، زۆرێک لە نووسەرانی دڵسۆزی ئەمـازیغ بـۆ وێـژەی منداڵان، هەوڵیانـداوە بۆ ئەوەی لە فـۆرمی زارەکـییەوە بیگـۆڕن بۆ فـۆرمی نووسراو. بەردەوامیش هەوڵدەدرێت بۆ گۆڕینی دەقە وێژەییەکانی منداڵان، بۆ فۆرماڵی دیجیتاڵی.
بە دیجیتاڵیکردنی پەرتووکخانەی ئەمازیـغ، ئامانجی ئاسانکارییە بۆ دەستڕاگەیشتن بە دەقەکان و بۆ دڵنیابوون لە سادەیی زمانیان، بەو پێیەی کە ئاراستەی منـداڵان دەکرێن.

سەرەڕای ئەمەش هێشتا وێژەی منداڵانی ئەمازیغ پەراوێزخراوە. چونکە لەو وڵاتانەی کە لێی دەژیـن، قوتابخانەی تایبەتیان بۆ خوێنـدن بە زمانی ئەمـازیـغی نییە. بە زۆر بە زمانی عـەرەبی دەخـوێـنن. ناسیۆنالـیستە عـەرەبەکان، ئەوپـەڕی هـەوڵـیان دەدەن، بۆ شێوانـدنی ئەم میـراتە مـرۆییە. حکومەتە ناوەنـدییەکانیش پاڵـپشتی لە جـێبەجێکـردنی سیاسەتی بەعەربکـردنی زمـانی ئەمازیـغی دەکەن. بـۆ لەنـاوبـردنی هەمـوو شتێک کە پەیوەندیی بە زمانی ئەمازیغـەوە هەبێـت. بەڵام ئەمـازیـغی زمانێکی جـيڕ و خۆڕاگـرە.

وێـژەی منـداڵانی ئەمازیـغ، تەنها هـۆکارێـک نیـیە بـۆ خـۆشـیخـستـنە دڵی منداڵانەوە. بەڵکو ئامـرازێـکی گرنـگە، بـۆ پەروەردەکـردنی منـداڵان، بە ئەو بەهـا رۆشـنبیری و کـۆمـەڵاتییـانەی، کە رەگـیان لە ناسـنامـەی گـەلی ئەمـازغــدا هـەیە.

میـراتی زارەکی ئەمـازیغـەکان، لە حیکایەت و مەتـەڵ و نەزیـلە و ئەفـسانە و داستانە فـۆلکـۆرییەکانەوە، بەشــدارییان لە گەشەکـردنی زمانی منـداڵان کردووە. بەشـدارییان لە چەسپانـدنی بەهـا کۆمەڵایەتییەکان و لە بەهـێزکـردنی پەیـوەنـدییە کولـتوورییەکانی ناوخـۆیی کـردووە.

وێـژەی ئەمازیغی بۆ منداڵان، ئامرازێکی کاریگەرە بۆ بەرەوپێشبردنی فـرەچەشنەیی کولـتووری و بنیاتنانی نەوەیـەکی مەسـتبووی بەهـا مـرۆیییەکان و زمـانەوانییەکانی کۆمەڵگەکەیـان.

چـیرۆکی فۆلکلۆری ئەمازیـغی بۆ منـداڵان، لە رووی شێوە و ناوەڕۆکـدا ناوازەیە و تایبەتمەنـدییەکی جیاوازی هـەیە. لە بەشەکانی دیکەی جیهـان جیـای دەکاتەوە. ئەم جیـاوازیەش لە چەنـد تـوخـمێکـدا دیـارە:

١ـ کاتی گـێڕانـەوەی چـیرۆک: هـەمیشە بە شـەوان چـیرۆکەکانیان بۆ منـداڵەکانیان دەگـێڕنـەوە. بـەو پـێـیەی کـە رۆژ کـاتی کـارکـردنە و شـەویـش کـاتی پـشـوودانـە. ئەمـازیغـەکان ئەو ئەفـسانەیەیان دروست کردووە و بووەتـە نەرتێکی باوەڕپێکراو لەلایـان: گـوایە هـەرکەسـێک لە رۆژدا چـیرۆک بـگـێڕێتـەوە، کەچـەڵ دەبێـت. یان
گەر منـداڵان بـە رۆژ داوای گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـکەن، قـژەکانیـان دەوەرێـت.

٢ـ ژنـان چـیرۆک دەگـێڕنەوە: لەنـاو ئەمـازیغـەکـانـدا بـاوە، کـە لە مـاڵـەوەدا ژنـان “چیرۆکخوانن ـ چیرۆکگێڕەوەن” هـۆکاری قورخکردنی ئەم ئەرکە لەلایەن ژنانەوە ئەویە، کە بەشێکە لە بەرپرسیارێتیەکی گەورەتر، کە پەروەردەکردنی منداڵانە. بەم شـێوە دایـکان، لـە رێـگەی ئـەو دەربـڕیـنە زمـانـیـیە جـوان و ســەرنـجـڕاکـێـشـە چێژبەخشانەی دەیڵێت، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ منداڵەکانیان و پەیوەنـدیان بە زمانی دایکییەوە بەهـێز دەکات. بەم شێوەیە چیرۆکەکان دەبنە بەرنامەیەکی ناڕاستەوخۆی زمانەوانی و پەروەردەیی. پیاوەکان لە چاخانە و قاوەخانەکانـدا چیرۆک دەگێڕنەوە.

٣ـ پایـەکانی چـیرۆک: وەک نەریتـەکـانی تـری گـێڕانـەوەی چـیرۆک لە جـیهـانـدا، چـیرۆکە فـۆلکـلـۆرییەکانی ئەمـازیـغی، سـەرەتـا و ناوەڕاسـت و کـۆتاییـان هـەیە.
سەرەتای گێڕانەوەی چیرۆک بەم پەرگرافە دەست پیدەکات “حا جـیتک ما جـیتک”.

سەبـارەت بە ناوەڕۆکی چـیرۆکەکانیش، تایبەتمەندییەکانی ئەقـڵی ئەمازیـغی روون دەکەنەوە. پەیوەستن بە سروشت و بە ئەو شتانەی کە خەڵک بەرهەمیان دەهـێنن.
بە ململانی تونـدی نێوان چاکە و خـراپە، قـارەمانێتی و تـرسنۆکی، ئاشکـرا دەکەن.

لە چـلەکانی سەدەی رابـردوودا، گـرانی رووی لە ناوچـەکە کرد، بە (ساڵی بـرسێـتی) ناودەبـرێـت، دایکان ئاگرایان لە چـێـشتخانەکانیاندا دەکـردەوە، بەڵام تەنها ئاویـان لە مەنجـەڵەکان دەکـرد و دیانخـسـتنە سـەر ئاگـرەکان. دەسـتـیان دەکـرد بـە گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵـەکانیـان، تا سـەرقـاڵـیان بـکەن و بـە بـرسـێـتی بـیـانکەنە خـەو.

لەم بیست و پێنج ساڵەی ئەم سەدەیدا، چەند نووسەرێکی ئەمازیغی روویان لە جیهانی نووسین بۆ منـداڵان کـردوون، چەنـدین پەرتووکیان لە ژانـرەکانی وێـژەدا، بۆ منداڵانی ئەمازیـغ، بە زمانی ئەمازیغی نووسـیون و چاپیان کـردوون و بڵاویـان کـردوونـەتەوە.

بەکورتی باس لە یەکێک لەو پەرتـووکانە دەکەیـن کە لە ساڵی (٢٠٢٤) دا چاپکـراوە. نووسەری ناسراوی ئەمـازیغی (جەمـال بـنهـامۆ) تازەتـرین چـیرۆکـی بۆ منـداڵان. بە ناوی”زینـدووکردنەوەی چـیرۆکەکانی ئەمازیـغ ” بە زمـانی ئەمـازیـغی نووسیویەتی.

پەرتـووکەکەی بـنهـامـۆ، باس لە پێویـستی ناوەڕۆکی سەرنجـڕاکـێشتر بۆ خـوێنەرانی منداڵانی ئەمازیغ و بۆ خـێزانە ئەمازیغـەکان دەکات، بە تایبەتی، ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتـدا دەژیـن، بـۆ پـاراسـتـنی میـراتی کـولـتووری خۆیـان. ئـەم پـەرتـووکە ئامـانجی یارمەتیـدانی منـداڵانی ئەمـازیغـە، بـۆ پەیـوەنـدیکـردن بە ڕەگ و ڕیـشەی خۆیـانەوە.  بـۆ چانـدنی هـەسـتی شانازیکـردن بە ناسـنامـەی نەتـەوەییـانەوە.

بنهامـۆ دەڵـێت:”پێویستە چیرۆکێک بۆ منداڵەکانمان دابین بکەین، کە تێیدا خۆیان و کولـتوورەکەیان ببینن. بۆ ئەوان گرنـگە بـزانـن کە میـراتەکەیان مایـەی شـانازییە”.

ئەم پەرتـووکەی بنهـامـۆ، لە کاتـێکی گـرنگـدا دێـت، چـونـکە زۆرێـک لـە منـداڵانی ئەمـازیـغ لە ژینگەیەکـدا گەورە دەبن، کە تادێت کاریگەری کولـتوورەکانی دیکەیان لەسەرە. چیرۆکەکانی بنهامۆ ڕێگەیەک پێشکەش بەم منداڵانە دەکەن بۆ فێربوون و قەدرزانینی نەریتەکانیان. ئەمەش یارمەتیـدەرە بۆ پاراستنی زمـان و داب و نەریتی ئەمـازیـغـەکان.

پەرتووکەکەی جەمال بنهامۆ، بە ناوەڕۆکێکی دەوڵەمەند و دەستڕاگەیشتن لە ڕووی کولتوورییەوە دادەنـرێـت، سەرچاوەیەکی بەنـرخە بۆ خـێزانەکانی ئەمازیغ. یارمەتی منداڵانی ئەمـازیـغ دەدات، کە لە رەسـەنـزادەیی خۆیـان تـێـبگەن و پەیـوەنـدییـان بە مێـژوو و بە بەهـاکانی کۆمـەڵگاکەیـانەوە بەهـێز بـکەن.

پەرتـووکەکە نوێیەکەی جەمال بنهامـۆ، زیاترە لە چـیرۆکـێک؛ ئەوە هەنگاوێکە بەرەو دڵنیابوون لەوەی کە منداڵانی ئەمازیغ بە هەستێکی بەهـێزی ناسنامە و میـرات گەورە دەبن. هەوڵـێکی دڵسۆزانەیە، بۆ پاراستنی کولتووری ئەمازیغ، بۆ نەوەکانی داهاتـوو.

(*) سـوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٦