دیوێكی تری جەنگی ئەمریكا و ئێران

بورهان شێخ رەئوف

ململانێی درێژ و ئایدیۆلۆژی نێوان ئێران و ئەمریكا لە ساڵی 1979 و هاتنەسەر دەسەڵاتی ئایەتوڵڵا خومەینی لە ئێران و دوای سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران دەستیپێکرد، بە گرتنی باڵێۆزخانەی ئەمریكا لە تاران لەلایەن كۆمەڵێك لە خوێندكارانی ئیسلامییەوە و دواتر بە ئابڵووقەی ئابووری ئەمریكا بۆ سەر ئێران، دواتر لە جەنگی هەشت ساڵەی ئێران – عیراق و لێكەوتەكانی و تا جەنگی 12 رۆژەی حوزەیرانی 2025.

جەنگێک لە جوگرافیایەکی فراواندا باسی ورد و درشتی ئەو مێژووە 47 ساڵییە ناکەم، بەڵکو ئەو جەنگە باس دەکەم کە لە 28 شوباتی 2026 هەڵگیرساوە و درێژەی هەیە، لە جوگرافیاییەكی فراوانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست کە لە ئیسرائیلەوە دەستپێدەكات تا وڵاتانی كەنداو (سعودیە و كوێت و قەتەر و بەحرێن و ئیمارات و عومان)، جگە لە عیراق و ئوردن و سوریا و قوبرسیش، پرۆژەكەی بەریان كەوتووە و ئەگەر درێژە بكێشێت پێدەچێت وڵاتانی تریش بگرێتەوە و بەرەی تری جەنگیش بكرێتەوە . لایەنی ئابووری و ململانێی ئەمریكا و چین ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پێشتر كاتێك لە 3 یەنایری 2026 هێزە تایبەتەكانی ئەمریكا دەلتا فورس (نیكۆلا مادۆرۆ)ی سەرۆكی ڤەنزویلایان لە كۆشكەكەی خۆی لە كاراكاسی پایتەخت دەستگیركرد، لەگەڵ هاوسەرەكەیدا گەیاندیانە نیۆیۆرك و ئێستا لە(زیندانی برۆكلین)دایە، بە تۆمەتی بازرگانی بە ماددەی هۆشبەر و تیرۆر و لە بەردەم دادگاكانی ئەمریكادایە، كاردانەوەكان جۆراوجۆر بوون لەسەر ئاستی جیهان هەندێك وتیان مادۆرۆ دیكتاتۆرە، هەندێكی تر وتیان ئەمە پێچەوانەی یاسا نێو دەوڵەتیەكانە، بەڵام ئەگەر لە رووە ئابوورییەكەی وردبینەوە، دەبینین گەورەترین كڕیاری نەوتی ڤەنزویلا چین بوو، چونكە ڤەنزویلا رۆژانە 800 هەزار بەرمیل نەوتی بە چین دەفرۆشت، دوای دەستگیركردنی مادۆرۆ ئەو سەودایە بڕاو نەما. لە لایەكی تریشەوە دوای هەڵگیرسانی ئەم جەنگە لە 28/2/2026 و بە ئامانجگرتنی رێبەری ئێران هەمان قسەوباسی رفاندنی مادۆرۆ كرا، هەندێك وتیان مەترسی پڕۆگرامی ئەتۆمی ئێران نەما، هەندێكی تر وتیان پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتی و پێشێلكردنی سەروەری وڵاتێكی سەربەخۆیە و گلەیی و گازندە و پرۆتستۆمان بیست، بەڵام ئێرانیش یەكێك لە سەرچاوە گرنگەكانی نەوت و وزە بوو بۆ چین، كە رۆژانە یەک ملیۆن و پێنج سەد هەزار بەرمیل نەوتی راستەوخۆ بە چین دەفرۆشت، هەرچەندە دوو وڵاتی جیا، فەنزوێلا و ئێران لە دوو كیشوەری جیا بوون، بەڵام یەك كڕیاری هاوبەشیان هەبوو، ئەویش چین بوو، هەرچەند پاساوەكان جیاوازن، بەڵام یەك مەبەستە كە دواتر باسی دەكەم .

لە خوولی دووەمی ترەمپ، باج و سزای زۆر بەسەر كاڵای چینیدا سەپێنرا بۆ بەرگرتن لە پێشڕەوییەكانی ئەو وڵاتە ئەگەرچی ساڵانێكە ململانێكانی ئەمریكا و چین پێی ناوەتە قۆناغێكی هەستیارەوە تەنانەت لە سەردەمی سەرۆكایەتی جۆ بایدنیش هەستی پێدەكرا كە باسی ئەوەیان كرد واز لە هەموو كێشە و قەیرانەكان بهێنن و تەنها خۆیان تەرخان بكەن، بۆ رووبەڕووبوونەوەی چین و پێشڕەوییەكانی لە بواری ئابووری و بە هێزی نەرم، نەك نە لە ئەوروپا و ئەمریكا، بەڵكو لە ئاستی هەموو جیهان چۆن هەوڵ بدەن بیوەستێنن، ئەوەبوو لە خولی دووەمی ترەمپ باج و سزای زۆر بەسەر كاڵای چینی سەپێنرا بۆ بەرگرتن بە پێشڕەوییەكانی چین. ئەگەر چاوێك بە مێژووی ململانێكانی نێوان وڵاتانی تازە گەشەكردوو و وڵاتانی پیشەسازی و زلهێزدا بخشێنین، ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە لە دواجاردا بەریەككەوتن و جەنگ روویداوە، هەروەك چۆن ئەڵمانیا خۆی بنیاتنا و پێشكەوت و ویستی بەریتانیا بەجێبهێڵێت جەنگی جیهانی یەكەم هەڵگیرسا، یابان گەشەیكرد و ویستی لە ئۆقیانووسی ئارامەوە لە ئەمریكا نزیكبێتەوە، ئەنجامەكەی جەنگی جیهانی دووەم بوو، سۆڤیەت گەشەی كرد و ململانێی لەگەڵ ئەمریكا دەكرد، ئەنجامەكەی جەنگی سارد بوو. نۆرەی چینە چین خاوەنی 28 % بەرهەمهێنانی هەموو كاڵای جیهانە و هەموو ساڵێك زیاتر نزیكدەبێتەوە لە داهات و بەرهەمهێنانی ئەمریكا، لەوەش سامناكتر بۆ ئەمریكا بۆچوون و هەڵسەنگاندنی زۆرێك لە شرۆڤەكارانی سیاسی و ئابووری وایە، كە چینییەكان تا ساڵی 2030 دەبنە خاوەنی گەورەترین ئابووری لەسەر ئاستی جیهان .

ئەمە بۆ ئەمریكا نەك هێڵی سوور، بەڵكو ترسناكترین پێشهاتە و قەیرانی بوونە، لەلایەكی ترەوە چۆن پێشتریش وابووە بۆ وڵاتانی زلهێز و پیشەسازی، ئێستاش بۆ ئەمریكا هەروایە كە ركابەرە سەرسەختەكەی كە چینە جێیبهێڵێت و جێگەكەی بگرێتەوە، بۆیە ئێستا رایەكی باو هەیە، كە ئایا ئەمریكا دەتوانێت چین بووەستێنێت؟ كە 73 % نەوت لە دەرەوە هاوردە دەكات، بەرهەمهێنانی ناوخۆیی بەشی ناكات، دەبێت رۆژانە (11) ملیۆن بەرمیل نەوت هاوردە بكات .